ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಏರಿಕೆ: ಭಾರತದ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಅಪೂರ್ವ ಯಶಸ್ಸು!

ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ವನ್ಯಜೀವಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಹುಲಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ (Project Tiger) ಸಾಧಿಸಿದ ಯಶಸ್ಸಿನಂತೆಯೇ, ಈಗ ದೇಶದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಜೀವಿಗಳಾದ ‘ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ’ (Asiatic Lions) ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೂ ಭಾರತವು ಮತ್ತೊಂದು ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು ನೆಟ್ಟಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ವನ್ಯಜೀವಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಏರಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರೇಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಪ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಮೂಡಿಸಿದೆ.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದ (Endangered) ಈ ಅಪರೂಪದ ಜೀವಿಗಳು, ಇಂದು ಭಾರತದ ಗಿರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (Gir National Park) ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ನಡೆಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.

ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟಿದೆ? ಸಿಂಹಗಳ ಸಂತತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಇಲಾಖೆ ತಂದ ಯೋಜನೆಗಳೇನು? ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಯೋಣ.

🦁 ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ

ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳು (ശാസ്ത്രೀಯ ಹೆಸರು: Panthera leo persica) ಆಫ್ರಿಕನ್ ಸಿಂಹಗಳಿಗಿಂತ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತುಸು ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದರೂ, ತಮ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಳಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಚರ್ಮದ ಮಡಿಕೆಯಿಂದ (Longitudinal Fold of Skin) ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳು ಕಂಡುಬರುವ ಏಕೈಕ ತಾಣವೆಂದರೆ ಅದು ಗುಜರಾತ್‌ನ ‘ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶ’ (Gir Forest Region). ಗುಜರಾತ್‌ನ ಜೂನಾಗಢ್, ಅಮ್ರೇಲಿ, ಗಿರ್ ಸೋಮನಾಥ್ ಮತ್ತು ಭಾವನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವು ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತವೆ.

📈 ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಏರಿಕೆ: ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು

ಕಳೆದ ಕೆಲ ದಶಕಗಳ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ:

1. ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಗತಿ: 2000ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 300ರಷ್ಟಿದ್ದ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, 2015ರಲ್ಲಿ 523ಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ 2020ರ ವರದಿಯ ವೇಳೆಗೆ 674ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿದೆ.

2. ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವಿಸ್ತರಣೆ: ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಅವುಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ (Geographical Range) ಶೇಕಡಾ 36 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಈಗ ಗಿರ್ ಉದ್ಯಾನವನದ ಗಡಿ ದಾಟಿ ಬೃಹತ್ ಗಿರ್ ವಲಯದಲ್ಲಿ (Greater Gir Region) ಇವು ನೆಲೆ ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ.

3. ಆರೋಗ್ಯಕರ ಸಿಂಹಮರಿಗಳು (Cubs): ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಸಿಂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಂಹಮರಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದು ಸಂತತಿಯ ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಧನಾತ್ಮಕ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ.

🛡️ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳೇನು?

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

1. ‘ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಲಯನ್’ (Project Lion):

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ‘ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಲಯನ್’ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಸಿಂಹಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ನೂರಾರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದೆ.

2. ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ಆರೈಕೆ (Veterinary Care):

2018ರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಯಾನೈನ್ ಡಿಸ್ಟೆಂಪರ್ ವೈರಸ್’ (CDV) ಹರಡಿ ಅನೇಕ ಸಿಂಹಗಳು ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಆ ನಂತರ ಸರ್ಕಾರವು ಸಿಂಹಗಳಿಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತುರ್ತು ಆರೈಕೆ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ವಿದೇಶದಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಲಸಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿತು.

3. ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ (ಮಾಲ್ಧಾರಿ ಸಮುದಾಯ) ಸಹಕಾರ:

ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ‘ಮಾಲ್ಧಾರಿ’ (Maldhari) ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು ಮತ್ತು ಸಿಂಹಗಳ ನಡುವೆ ಅಪೂರ್ವ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯಿದೆ. ಸಿಂಹಗಳು ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಜನರು ಪ್ರತಿಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ವನ್ಯಜೀವಿ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಸಿಗುವ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಬದ್ಧರಾಗಿ ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

4. ಕಳ್ಳಬೇಟೆ ತಡೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ:

ಅರಣ್ಯ ರಕ್ಷಕರಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಜಿಪಿಎಸ್ (GPS) ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಡ್ರೋನ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು ಮತ್ತು ರೇಂಜರ್ ಕಾರಪಡೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಕಳ್ಳಬೇಟೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗಿದೆ.

⚠️ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲುಗಳು

ಸಂಖ್ಯೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಸಂತಸದ ವಿಷಯವಾದರೂ, ಇದರಿಂದ ಕೆಲವು ಹೊಸ ಸವಾಲುಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿವೆ:

1. ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ಕೊರತೆ (Space Constraints): ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಇವು ಮಾನವ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಗಳಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಿವೆ.

2. ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೆ ಅಪಘಾತಗಳು: ಅರಣ್ಯದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೆ ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸಿಂಹಗಳು ಸಿಲುಕಿ ಅಪಘಾತಕ್ಕೀಡಾಗುವ ಅಪಾಯವಿರುತ್ತದೆ.

3. ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳ ಭಯ: ಎಲ್ಲಾ ಸಿಂಹಗಳು ಒಂದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗ ಹರಡಿದರೆ ಇಡೀ ತಳಿ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

4. ಪರ್ಯಾಯ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ಅಗತ್ಯ (Translocation): ಸಿಂಹಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ‘ಕುನೋ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ’ ಅಥವಾ ಗುಜರಾತ್‌ನ ‘ಬರ್ಡಾ ಅಭಯಾರಣ್ಯ’ಕ್ಕೆ ಕೆಲ ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.

📊 ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಪ್ರಮುಖ ವಿವರಗಳು (Summary Table)

ವಿವರ	ಮಾಹಿತಿ
ಪ್ರಾಣಿಯ ಹೆಸರು	ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹ (Asiatic Lion)
ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು	Panthera leo persica
ಪ್ರಮುಖ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ	ಗಿರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಗುಜರಾತ್
ಐಯುಸಿಎನ್ (IUCN) ಸ್ಥಿತಿ	ಅಪಾಯದಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ತಳಿ (Endangered)
ಮುಖ್ಯ ಯೋಜನೆ	ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಲಯನ್ (Project Lion)
ಪ್ರಮುಖ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ	ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, 1972 (Schedule-I)

🎓 ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ

UPSC, KPSC (KAS, FDA, SDA), PSI ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ:

• ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ (GS-3): ಸಿಂಹಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ‘ಇನ್-ಸಿಟು’ (In-situ Conservation) ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಇದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

• IUCN Red List Status: ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳು ‘Endangered’ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ 1972 ರ ಶೆಡ್ಯೂಲ್-1 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆದಿವೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿರುವ ಈ ಗಣನೀಯ ಏರಿಕೆಯು, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಸರಿಯಾದ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಜಾಗತಿಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ನಿರಂತರ ಶ್ರಮದಿಂದ ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯದ ರಾಜ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಿಂಹಗಳು ಭಾರತದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ.